رژیم کتوژنیک برای چه کسانی خطرناک است؟ موارد منع مصرف، عوارض و جایگزین‌های امن

مقدمه

رژیم کتوژنیک یا کتو یکی از معروف‌ترین رژیم‌های کم‌کربوهیدرات و پرچرب است. در این رژیم، مصرف کربوهیدرات به‌شدت کاهش پیدا می‌کند تا بدن به‌جای گلوکز، از کتون‌ها و چربی‌ها به‌عنوان منبع اصلی انرژی استفاده کند. به همین دلیل، بسیاری از افراد آن را برای کاهش وزن سریع، کنترل اشتها یا بهبود برخی شاخص‌های متابولیک امتحان می‌کنند.

اما محبوب بودن یک رژیم به معنی بی‌خطر بودن آن برای همه نیست. کتوژنیک، برخلاف تصور رایج، یک رژیم ساده و عمومی نیست؛ بلکه یک مداخله‌ی تغذیه‌ای جدی است که می‌تواند روی قند خون، چربی خون، عملکرد کلیه، کبد، الکترولیت‌ها، سیستم گوارش و حتی عملکرد ورزشی اثر بگذارد. بنابراین، سؤال اصلی این نیست که آیا کتو باعث لاغری می‌شود؟ بلکه باید پرسید: آیا رژیم کتو برای شرایط بدنی من ایمن است؟

رژیم کتوژنیک دقیقاً چیست؟

در رژیم کتوژنیک، معمولاً سهم کربوهیدرات به حدود ۵ تا ۱۰ درصد انرژی روزانه یا حدود ۲۰ تا ۵۰ گرم کربوهیدرات در روز محدود می‌شود. در مقابل، سهم چربی بالا می‌رود و پروتئین در سطح متوسط نگه داشته می‌شود. با کاهش کربوهیدرات، ذخایر گلیکوژن کم می‌شود، سطح انسولین پایین‌تر می‌آید و کبد از اسیدهای چرب، اجسام کتونی تولید می‌کند. این وضعیت را کتوز تغذیه‌ای می‌نامند.

البته همه‌ی رژیم‌های کم‌کربوهیدرات الزاماً کتوژنیک نیستند. در یک رژیم کم‌کربوهیدرات متعادل ممکن است مصرف غلات کامل، میوه‌ها یا حبوبات به‌طور کنترل‌شده حفظ شود؛ اما در کتو، محدودیت کربوهیدرات شدیدتر است و همین موضوع احتمال کمبود فیبر، برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی را افزایش می‌دهد.

آیا رژیم کتوژنیک فوایدی هم دارد؟

بله، شواهد پژوهشی نشان می‌دهد که رژیم‌های کتوژنیک در برخی شرایط می‌توانند مفید باشند؛ به‌ویژه در صرع مقاوم به درمان که کاربرد درمانی شناخته‌شده‌تری دارد. در بزرگسالان دارای اضافه‌وزن یا برخی افراد مبتلا به اختلالات متابولیک نیز مطالعات کوتاه‌مدت، کاهش وزن، کاهش تری‌گلیسیرید و بهبود برخی شاخص‌های قند خون را گزارش کرده‌اند. با این حال، کیفیت شواهد و میزان فایده در همه‌ی گروه‌ها یکسان نیست و داده‌های بلندمدت هنوز محدود است.

نکته‌ی مهم این است که فایده‌ی احتمالی کتو به معنی مناسب بودن آن برای همه‌ی افراد نیست.حتی اگر فردی در هفته‌های اول، کاهش وزن خوبی تجربه کند، ممکن است هم‌زمان با یبوست، خستگی، اختلال الکترولیت‌ها، افزایش افت عملکرد ورزشی یا تشدید بیماری زمینه‌ای روبه‌رو شود.

چه کسانی نباید خودسرانه از رژیم کتوژنیک استفاده کنند؟

۱. افراد مبتلا به دیابت نوع ۱

افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ باید از شروع خودسرانه‌ی رژیم کتو پرهیز کنند. در دیابت نوع ۱، بدن انسولین کافی تولید نمی‌کند و انسولین نقش مهمی در کنترل تولید بیش از حد کتون‌ها دارد. اگر دریافت کربوهیدرات خیلی کم شود و تنظیم انسولین به‌درستی انجام نشود، خطر کتواسیدوز دیابتی افزایش پیدا می‌کند. کتواسیدوز دیابتی وضعیتی اورژانسی که می‌تواند خطرناک و حتی تهدیدکننده‌ی حیات باشد.

در برخی مراکز درمانی، رژیم‌های کم‌کربوهیدرات ممکن است فقط برای بیماران خاص و با پایش دقیق قند، کتون، دوز انسولین و وضعیت پزشکی بررسی شود؛ اما این موضوع با شروع خودسرانه‌ی کتو برای کاهش وزن تفاوت دارد. پیام اصلی روشن است: دیابت نوع ۱ و رژیم کتو بدون پزشک، ترکیب ایمنی نیست.

۲. افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ که داروهای خاص مصرف می‌کنند

در دیابت نوع ۲،  کتو ممکن است در برخی افراد باعث کاهش وزن و بهبود قند خون شود، اما اگر فرد داروهایی مانند انسولین، سولفونیل‌اوره‌ها مصرف کند، خطر افت قند خون یا کتواسیدوز اوگلیسمیک مطرح می‌شود. در کتواسیدوز اوگلیسمیک، قند خون ممکن است خیلی بالا نباشد، اما سطح کتون‌ها و اسیدی شدن خون خطرناک می‌شود؛ به همین دلیل تشخیص آن گاهی دیرتر انجام می‌شود.

بنابراین افراد دیابتی، مخصوصاً کسانی که داروی کاهش قند خون مصرف می‌کنند، باید قبل از هر رژیم بسیار کم‌کربوهیدرات با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنند و برنامه‌ی دارویی آن‌ها در صورت نیاز تنظیم شود.

۳. افراد با بیماری کبدی پیشرفته یا پانکراتیت

کبد نقش اصلی را در تولید کتون‌ها و سوخت‌وساز چربی‌ها دارد. در افرادی که دچار نارسایی کبد، سیروز، هپاتیت فعال یا بیماری کبدی پیشرفته هستند، تحمیل یک رژیم پرچرب و کتوژنیک می‌تواند ریسک‌زا باشد. منابع بالینی، نارسایی کبد و پانکراتیت حاد یا مزمن را از موارد مهم منع یا احتیاط جدی برای رژیم کتو می‌دانند.

پانکراس نیز در هضم و تنظیم متابولیک نقش دارد. رژیم پرچرب در فردی که سابقه‌ی پانکراتیت دارد، می‌تواند تحمل گوارشی را بدتر کند یا خطر عود علائم را افزایش دهد. در چنین شرایطی، کاهش وزن باید با روش‌های متعادل‌تر و زیر نظر تیم درمان انجام شود.

۴. افراد با بیماری کلیوی، سابقه‌ی سنگ کلیه یا اسید اوریک بالا

رژیم کتوژنیک ممکن است خطر سنگ کلیه را افزایش دهد. در یک پژوهش، میزان کلی بروز سنگ کلیه در افراد تحت رژیم کتو حدود ۵/۹ درصد گزارش شد و سنگ‌های اسیداوریکی از انواع شایع‌تر بودند. این خطر در افراد دارای سابقه‌ی سنگ کلیه، کم‌آبی، اسید اوریک بالا یا بیماری مزمن کلیه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

از طرف دیگر، برخی نسخه‌های غیرعلمی کتو به مصرف بیش‌ از حد پروتئین منجر می‌شوند. مصرف پروتئین بالا در افراد دارای بیماری کلیوی مزمن می‌تواند فشار متابولیک بیشتری ایجاد کند. بنابراین اگر فردی سابقه‌ی بیماری کلیه یا سنگ کلیه دارد، رژیم کتو بدون بررسی کراتینین، اسید اوریک و وضعیت ادرار انتخاب مناسبی نیست.

۵. افراد با کلسترول LDL بالا، بیماری قلبی یا سابقه‌ی خانوادگی چربی خون

یکی از نگرانی‌های مهم در رژیم کتو، تغییرات چربی خون است. در برخی افراد، مخصوصاً کسانی که چربی اشباع زیادی از کره، خامه، پنیر پرچرب، گوشت‌های فرآوری‌شده و گوشت قرمز دریافت می‌کنند، کلسترول بد می‌تواند افزایش پیدا کند.

البته همه‌ی افراد به کتو پاسخ یکسانی نمی‌دهند و برخی مطالعات کوتاه‌مدت بهبود تری‌گلیسیرید را گزارش کرده‌اند. با این حال، اگر فرد از قبل کلسترول بالا، بیماری قلبی، سابقه‌ی سکته، فشار خون بالا یا سابقه‌ی خانوادگی بیماری قلبی داشته باشد، شروع کتو باید فقط با بررسی پروفایل چربی و پایش دوره‌ای انجام شود.

۶. زنان باردار، شیرده یا افرادی که قصد بارداری دارند

بارداری و شیردهی دوره‌هایی هستند که نیاز بدن به انرژی، ریزمغذی‌ها، فولات، ید، کلسیم، ویتامین‌های گروه ب و سایر مواد مغذی افزایش پیدا می‌کند. محدودیت شدید کربوهیدرات می‌تواند دریافت برخی گروه‌های غذایی مثل غلات غنی‌شده، حبوبات، میوه‌ها و بعضی سبزیجات را کم کند. مطالعات انسانی کافی برای اثبات ایمنی رژیم کتو در بارداری وجود ندارد و برخی داده‌ها درباره‌ی رژیم‌های کم‌کربوهیدرات و خطر نقص لوله‌ی عصبی، نگرانی‌هایی ایجاد کرده‌اند.

به همین دلیل، زنان باردار، شیرده یا افرادی که قصد بارداری دارند، بهتر است برای کنترل وزن یا قند خون سراغ رژیم‌های متعادل‌تر و برنامه‌ریزی‌شده بروند و هرگونه محدودیت شدید غذایی را فقط با نظر پزشک و متخصص تغذیه انجام دهند.

۷. کودکان و نوجوانان؛ مگر در شرایط درمانی خاص

رژیم کتوژنیک در کودکان سابقه‌ی درمانی مهمی دارد، به‌ویژه در صرع مقاوم به درمان؛ اما این نوع رژیم درمانی با محاسبه‌ی دقیق، مکمل‌یاری، پایش رشد، آزمایش‌های دوره‌ای و نظارت تیم درمان اجرا می‌شود. بنابراین نباید آن را با رژیم کتو برای کاهش وزن در کودکان و نوجوانان یکی دانست.

در سن رشد، محدودیت شدید گروه‌های غذایی می‌تواند دریافت فیبر، ویتامین‌ها، مواد معدنی و انرژی کافی را کاهش دهد. برخی منابع بالینی عوارضی مانند اختلالات گوارشی، کاهش تراکم استخوان، سنگ کلیه یا اختلال رشد را به‌عنوان نگرانی‌های بالقوه در مصرف طولانی‌مدت کتو در کودکان مطرح کرده‌اند.

۸. افراد با سابقه‌ی اختلالات خوردن 

رژیم‌های بسیار محدودکننده برای افراد دارای سابقه‌ی پرخوری عصبی، بی‌اشتهایی عصبی، رژیم‌گیری وسواسی یا اضطراب شدید نسبت به غذا می‌توانند محرک عود رفتارهای ناسالم باشند. در رژیم کتو، بسیاری از غذاها در ذهن فرد به دسته‌ی مجاز و ممنوع تقسیم می‌شوند و این نگاه دوگانه ممکن است وسواس غذایی، احساس گناه بعد از خوردن کربوهیدرات یا پرخوری جبرانی را تشدید کند.

برای این افراد، هدف اصلی باید بازسازی رابطه‌ی سالم با غذا، تنظیم وعده‌ها، دریافت کافی مواد مغذی و فعالیت بدنی پایدار باشد؛ نه محدودیت شدید و سریع.

۹. ورزشکاران رشته‌های قدرتی، سرعتی یا تمرین‌های پرفشار

در تمرین‌های بسیار پرفشار، سرعتی، قدرتی و انفجاری، بدن به دسترسی سریع به گلوکز و گلیکوژن عضلانی نیاز دارد. اگرچه کتو می‌تواند اکسیداسیون چربی را بالا ببرد، اما جمع‌بندی انجمن بین‌المللی تغذیه‌ی ورزشی نشان می‌دهد که رژیم کتو در مقایسه با رژیم‌های پرکربوهیدرات‌تر، اغلب اثر خنثی یا منفی بر عملکرد ورزشی دارد. این امر به‌ویژه در ورزشکاران تمرین‌دیده و فعالیت‌هایی که شدت بالا دارند، صدق می‌کند.

بنابراین ورزشکارانی که به قدرت، سرعت، ریکاوری سریع یا حجم تمرین بالا نیاز دارند، نباید بدون برنامه‌ریزی دقیق سراغ کتو بروند. در برخی موارد، مدل‌های کم‌کربوهیدرات هدفمند یا چرخه‌ای زیر نظر متخصص بررسی می‌شود، اما نسخه‌ی عمومی کتو برای همه ورزشکاران مناسب نیست.

۱۰. افراد با اختلالات نادر متابولیک

برخی بیماری‌های نادر ژنتیکی باعث می‌شوند بدن نتواند چربی‌ها را به‌درستی به انرژی تبدیل کند. در چنین شرایطی، رژیمی که بدن را مجبور به استفاده‌ی بیشتر از چربی و کتون می‌کند، می‌تواند خطرناک باشد. از موارد منع مهم می‌توان به اختلالات اکسیداسیون اسیدهای چرب، کمبود کارنیتین، پورفیری‌ها، کمبود پیروات کربوکسیلاز و برخی اختلالات متابولیک دیگر اشاره کرد.

این بیماری‌ها ممکن است نادر باشند، اما اهمیتشان زیاد است؛ چون در برخی موارد، گرسنگی طولانی، روزه‌داری شدید یا رژیم کتو می‌تواند باعث افت انرژی سلولی، اسیدوز متابولیک و وضعیت اورژانسی شود.

عوارض شایع یا احتمالی رژیم کتوژنیک

قبل از شروع رژیم کتو چه آزمایش‌هایی لازم است؟

اگر فردی با وجود همه‌ی هشدارها همچنان قصد بررسی رژیم کتو را دارد، بهتر است قبل از شروع با پزشک یا متخصص تغذیه وضعیت خود را ارزیابی کند. آزمایش‌ها و بررسی‌های زیر معمولاً می‌توانند به تصمیم‌گیری ایمن‌تر کمک کنند:

• قند خون ناشتا و بررسی داروهای دیابت؛
• پروفایل چربی خون شامل تری‌گلیسیرید و کلسترول تام؛
• آزمایش عملکرد کلیه شامل کراتینین و در صورت نیاز اسید اوریک؛
• آزمایش‌های کبدی مانند وضعیت کبد چرب یا بیماری کبدی؛
• بررسی سابقه‌ی سنگ کلیه، پانکراتیت، بیماری صفراوی و اختلالات خوردن؛
• در زنان، بررسی بارداری، شیردهی یا برنامه‌ریزی برای بارداری

جایگزین‌های امن‌تر برای کاهش وزن

برای بسیاری از افراد، هدف اصلی از کتو کاهش وزن است؛ اما کاهش وزن پایدار الزاماً به رژیم بسیار محدودکننده نیاز ندارد. با کمک متخصص، می‌توان به‌جای حذف شدید کربوهیدرات، از برنامه‌ای استفاده کرد که با شرایط فرد، سطح فعالیت، سلیقه‌ی غذایی، سابقه‌ی بیماری و هدف کاهش یا افزایش وزن هماهنگ باشد.

• کاهش معتدل کربوهیدرات به‌جای حذف شدید آن؛
• افزایش پروتئین کافی و کنترل‌شده برای حفظ توده‌ی عضلانی؛
• افزایش مصرف سبزیجات، فیبر و غذاهای کم‌فرآوری‌شده؛
• استفاده از چربی‌های سالم مانند روغن زیتون، مغزها، دانه‌ها و ماهی به‌جای چربی اشباع زیاد؛
• ترکیب برنامه‌ی تغذیه با تمرین مقاومتی، پیاده‌روی و حرکات اصلاحی متناسب با وضعیت بدن؛
• انتخاب رژیم مدیترانه‌ای یا الگوهای غذایی متعادل‌تر برای سلامت بلندمدت.

جمع‌بندی

رژیم کتوژنیک می‌تواند برای برخی افراد و در شرایط خاص، فواید کوتاه‌مدتی مثل کاهش وزن، کاهش اشتها یا بهبود برخی شاخص‌های متابولیک داشته باشد. اما این رژیم برای همه مناسب نیست و در بعضی افراد می‌تواند خطرناک باشد. دیابت نوع ۱، بیماری کلیوی، سابقه سنگ کلیه، بیماری کبدی پیشرفته، پانکراتیت، چربی خون بالا، بارداری، شیردهی، سن رشد، اختلالات خوردن، ورزش‌های پرفشار و اختلالات نادر متابولیک از مهم‌ترین شرایطی هستند که نیاز به پرهیز یا احتیاط جدی دارند.

اگر هدف شما کاهش وزن یا بهبود ترکیب بدنی است، همیشه لازم نیست سخت‌ترین رژیم را انتخاب کنید. بهترین برنامه، برنامه‌ای است که با بدن، سبک زندگی، سابقه پزشکی و هدف واقعی شما سازگار باشد؛ قابل ادامه دادن باشد و سلامت بلندمدت را قربانی نتیجه سریع نکند.

منابع:

1. StatPearls Publishing. (2025). The Ketogenic Diet: Clinical Applications, Evidence-based Indications, and Implementation. NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499830/
2. Dyńka, D., Rodzeń, Ł., Rodzeń, M., Łojko, D., Karakuła-Juchnowicz, H., Ede, G., Grzywacz, Ż., Antosik, K., Sethi, S., & Unwin, D. (2026). The ketogenic diet is not for everyone: contraindications, side effects, and drug interactions. Annals of Medicine, 58(1), 2603016. https://doi.org/10.1080/07853890.2025.2603016
3. Watanabe, M., Tuccinardi, D., Ernesti, I., Basciani, S., Mariani, S., Genco, A., Manfrini, S., Lubrano, C., & Gnessi, L. (2020). Scientific evidence underlying contraindications to the ketogenic diet: An update. Obesity Reviews, 21(10), e13053. https://doi.org/10.1111/obr.13053
4. Paoli, A., Rubini, A., Volek, J. S., & Grimaldi, K. A. (2013). Beyond weight loss: A review of the therapeutic uses of very-low-carbohydrate ketogenic diets. European Journal of Clinical Nutrition, 67(8), 789–796. https://doi.org/10.1038/ejcn.2013.116
5. Patikorn, C., Saidoung, P., Pham, T., Phisalprapa, P., Lee, Y. Y., Varady, K. A., Veettil, S. K., & Chaiyakunapruk, N. (2023). Effects of ketogenic diet on health outcomes: An umbrella review of meta-analyses of randomized clinical trials. BMC Medicine, 21, 196. https://doi.org/10.1186/s12916-023-02874-y
6. Acharya, P., Acharya, C., Thongprayoon, C., Hansrivijit, P., Kanduri, S. R., Kovvuru, K., et al. (2021). Incidence and characteristics of kidney stones in patients on ketogenic diet: A systematic review and meta-analysis. Diseases, 9(2), 39. https://doi.org/10.3390/diseases9020039
7. Desrosiers, T. A., Siega-Riz, A. M., Mosley, B. S., & Meyer, R. E. (2018). Low carbohydrate diets may increase risk of neural tube defects. Birth Defects Research, 110(11), 901–909. https://doi.org/10.1002/bdr2.1198
8. Plewa, M. C., Bryant, M., & King-Thiele, R. (2023). Euglycemic Diabetic Ketoacidosis. StatPearls, NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554570/
9. Leaf, A., Rothschild, J. A., Sharpe, T. M., Sims, S. T., Macias, C. J., Futch, G. G., et al. (2024). International Society of Sports Nutrition position stand: ketogenic diets. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 21(1), 2368167. https://doi.org/10.1080/15502783.2024.2368167
10. Budoff, M., Manubolu, V. S., Kinninger, A., Norwitz, N. G., Feldman, D., Wood, T. R., Fialkow, J., Cury, R., Feldman, T., & Nasir, K. (2024). Carbohydrate restriction-induced elevations in LDL-cholesterol and atherosclerosis: The KETO Trial. JACC: Advances, 3(8), 101109. https://doi.org/10.1016/j.jacadv.2024.101109
11. Crosby, L., Davis, B., Joshi, S., Jardine, M., Paul, J., Neola, M., & Barnard, N. D. (2021). Ketogenic diets and chronic disease: Weighing the benefits against the risks. Frontiers in Nutrition, 8, 702802. https://doi.org/10.3389/fnut.2021.702802
12. Garofalo, V., Barbagallo, F., Cannarella, R., Calogero, A. E., La Vignera, S., & Condorelli, R. A. (2023). Effects of the ketogenic diet on bone health: A systematic review. Frontiers in Endocrinology, 14, 1042744. https://doi.org/10.3389/fendo.2023.1042744
13. Best, C. M., & Hsu, S. (2023). Effects of very low carbohydrate ketogenic diets on skeletal health. Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity, 30(4), 184–191. https://doi.org/10.1097/MED.0000000000000809